اثربخشی تمرین‌های حافظه کاری ریهاکام بر انعطاف پذیری شناختی و بازداری شناختی نوجوانان

چکیده مقاله :

دوره نوجوانی به‌دلیل تغییرات سریع و عمیق در حوزه‌های عاطفی، هیجانی و شناختی، یکی از حساس‌ترین و تأثیرگذارترین دوره‌های رشد انسان به شمار می‌رود. ازاین‌رو، توجه به غنا و ارتقای کارکردهای شناختی در این دوره می‌تواند پیامدهای مهمی در مسیر رشد فردی داشته باشد. پژوهش حاضر با هدف تعیین اثربخشی تمرین‌های حافظه‌ کاری بر انعطاف‌پذیری شناختی و بازداری شناختی نوجوانان انجام شد. روش پژوهش نیمه‌آزمایشی با طرح پیش‌آزمون- پس‌آزمون همراه با پیگیری سه‌هفته‌ای و دارای گروه کنترل بود. جامعه‌ آماری شامل کلیه‌ دانش‌آموزان پسر مقطع متوسطه‌ دوره‌ اول، منطقه‌ ۷ آموزش‌وپرورش شهر تهران، در بازه‌ سنی ۱۲ تا ۱۴ سال و سال تحصیلی ۱۴۰۳-۱۴۰۴ بود. از میان آنان، ۳۰ دانش‌آموز با درنظر گرفتن ملاک‌های ورود و خروج و به روش نمونه‌گیری در دسترس انتخاب و به‌صورت تصادفی در دو گروه آزمایش و کنترل جایگزین شدند. ابزارهای گردآوری داده‌ها شامل آزمون دسته‌بندی کارت‌های ویسکانسین برای سنجش انعطاف‌پذیری شناختی و آزمون رنگ‌- واژه‌ استروپ(Stroop) برای ارزیابی بازداری شناختی بود. مداخله شامل تمرین‌های حافظه‌ کاری مبتنی‌بر نرم‌افزار ریهاکام (RehaCom) بود که طی ۱۰ جلسه‌ ۲۰ دقیقه‌ای اجرا شد. نتایج تحلیل واریانس با اندازه‌گیری مکرر نشان داد گروه آزمایش در مرحله‌ پس‌آزمون بهبود معناداری در انعطاف‌پذیری شناختی و بازداری شناختی نسبت به گروه کنترل نشان داد (05/0 p<). همچنین نتایج مرحله‌ پیگیری سه‌هفته‌ای حاکی‌از پایداری این بهبود در مؤلفه‌ها و زیرمؤلفه‌های انعطاف‌پذیری شناختی و بازداری شناختی بود. بر این اساس، می‌توان از تمرین‌های حافظه‌ کاری به‌عنوان رویکردی مؤثر در ارتقای کارکردهای شناختی نوجوانان استفاده کرد.

چکیده انگلیسی :

The present study examined the effectiveness of working memory training on cognitive flexibility and cognitive inhibition in adolescents. A quasi-experimental design with a pretest–posttest and a 3-week follow-up, including a control group, was employed. The population consisted of all male students enrolled in the first grade of lower secondary school (ages 12–14) in District 7 of Tehran during the 2024–2025 academic year. Thirty students were selected through convenience sampling based on inclusion and exclusion criteria and were randomly assigned to either the experimental or control group. The Wisconsin Card Sorting Test (WCST) was used to assess cognitive flexibility, and the Stroop Color-Word Test was employed to measure cognitive inhibition. The intervention included 10 sessions of working memory training using the RehaCom program, each lasting 20 minutes. Results of repeated measures ANOVA indicated that the experimental group demonstrated significant improvements in both cognitive flexibility and cognitive inhibition in the posttest stage (p < .05). These improvements remained stable at the 3-week follow-up. Findings suggest that working memory training may serve as an effective approach to enhance cognitive flexibility and cognitive inhibition among adolescents.

منابع و مأخذ:

ابهریان، پیمان؛ مسچی، فرحناز؛ میرزایی، مرجان و ثابت، مهرداد. (1400). مقاله اثربخشی توان بخشی شناختی مبتنی بر نرم افزار ریهاکام بربهبود عملکرد شناختی سالمندان. مجله پرستار و پزشک در رزم، 9(31). 45-32. URL: http://npwjm.ajaums.ac.ir/article-1-785-fa.html
احسانی‌نژاد، صفورا و اعتماد‌نیا، مهین (1397). مقایسه کارکردهای اجرایی ‌‌دانش‌آموزان مدارس استعدادهای درخشان و عادی. دومین کنفرانس بین المللی روان‌شناسی، مشاوره، تعلیم و تربیت. مشهد. https://civilica.com/doc/843299/
امیری، ساناز؛ ناصحی، محمد و ابهریان، پیمان. (1398). اثر بخشی توانبخشی شناختی ریهاکام بر افسردگی بیماران مبتلا به سکته مغزی مزمن. مجله علوم مراقبتی نظامی، 6. 39-48. http://mcs.ajaums.ac.ir/article-1-222-fa.html
اوریادی، پریسا؛ هادیان فرد، حبیب و قاسمی، نظام‌الدین. (1398). اثربخشی توانبخشی شناختی مبتنی بر بازی‌های رایانه‌ای بر عملکردهای اجراییِ کودکان مبتلا به اختلال نقص توجه/ فزون‌کنشی، فصلنامه روان شناسی شناختی، 7(1). 121-130. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.23455780.1398.7.1.3.1
تافی، فروغ و شهابی، روح‌اله. (1396). بررسی نقش ظرفیت حافظه کاری بر کارکردهای اجرایی در آماددگی ابتلا به آلزایمر. مجله روانشناسی، 3(21). 316-333. http://www.iranapsy.ir/Article/49785
خلف بیگی، میترا؛ اکبرفهیمی، ملاحت؛ عشایری، حسن و دوستدار، حاتف. (1392). ‌تأثیر فعالیت‌های موسیقی بر عملکرد اجرایی بیماران مبتلا به اسکیزوفرنی. مجله علوم پزشکی جمهوری اسلامی ایران، 11(2). 120-129. https://sid.ir/paper/96840/fa
شاهقیان، مهناز؛ فتحی‌آشتیانی، علی؛ آزاد فلاح، پرویز؛ خدادای، مجتبی. (1390). طراحی نسخه نرم‌افراری آزمون دسته‌بندی کارت‌های ویسکانسین: مبانی نظری، نحوه ساخت و ویژگی. مطالعات روانشناسی بالینی، 1(4). 133-111. https://jcps.atu.ac.ir/article_2078.html
سلطانی‌پور، معصومه؛ پرند، اکرم؛ حسنی ابهریان، پیمان و شریف یزدی، سعید. (1400). ‌تأثیر توانبخشی شناختی مبتنی بر رایانه بر بهبود کارکردهای اجرایی ‌‌دانش‌آموزان دارای اختلال نارسایی توجه/ بیش‌فعالی. فصلنامه روانشناسی شناختی. 9(2):43- 31. http://jcp.khu.ac.ir/article-1-3282-fa.html
عزیزیان، مرضیه؛ مردانی، زهرا و طاهرزاده قهفرخی، سجاد. (1402). اثربخشی مداخلات کارکردهای اجرایی برانعطاف‌پذیری شناختی، حافظه کاری و پیشرفت تحصیلی ریاضی در دانش‌اموزان با عملکرد هوشی مرزی. مطالعات بین‌رشته‌ای در آموزش، 2(2). 91-126. https://doi. org/10. 22034/ise. 2023. 14605. 1067
عیوضی، سیما، یزدانبخش، کامران. و مرادی، آسیه. (1398). اثربخشی توانبخشی شناختی بربهبود حافظه کاری در کودکان مبتلا به نارسایی توجه/ بیش‌فعالی. فصلنامه علمی پژوهشی عصب‌ روان شناسی، 5 (11). 134-121. https://doi.org/10.30473/clpsy.2019.42568.1372
شریفی، علی اکبر و زارع، حسین. (1402). ساخت و هنجاریابی آزمون رایانه‌ای حافظه کاری کودکان. مجله روانشناسی، 4(27). 374-365. http://www.iranapsy.ir/Article/32610
زارع، حسین؛ شریفی، علی اکبرو حشم‌دار، سارا. (1398 ). اثربخشی توانبخشی شناختی رایانه‌ای بربهبود اختلال شناختی خفیف و ظرفیت حافظه کاری. مجله روانشناسی، 4(23). 387-371. http://www.iranapsy.ir/Article/21663
زارع، حسین؛ نیرومند، آزاده و حدادی، سمانه. (1402). ترجمه و تألیف کتاب روش‌های غربالگری شناختی فوری برای بالینگران. فاینشتاین، آنتونی، شولمن، کنس. تهران. انتشارات ارجمند. https://www.arjmandpub.com/book/2488/
کرمی، جهانگیر؛ آب‌باریکی، اکرم و جشن‌پور، محمد. (1399). اثربخشی توانبخشی شناختی بر بهبود بازداری پاسخ در مردان مبتلا به سوء مصرف هروئین. فصلنامه علمی اعتیاد پژوهی، 14(56). 286-267. http://etiadpajohi.ir/article-1-2172-fa.html
ماسوله، میلاد؛ بافنده قراملکی، حسن و احمدی، عزت‌الله. (1395). مقایسه انعطاف‌پذیری‌ و باورهای شناختی‌ در بین افراد دوزبانه و تک‌زبانه ترکی آذری و فارسی‌زبان. زبان‌شناسی اجتماعی، 1(2). 45-37. https://civilica.com/doc/1617304/
محمدلو، اکرم؛ مروتی، ذکراله و بوسفی افراشته، مجید. (1400). اثربخشی توانبخشی شناختی رایانه‌ای بر مسئله‌گشایی خلاق و سرعت پردازش اطلاعات ‌‌دانش‌آموزان دختر مقطع ابتدایی. فصلنامه پژوهش‌های کاربردی روانشناختی، 12(3). 333-307. https://doi.org/10.22059/japr.2021.314576.643710
مشهدی، علی؛ حمیدی، ندا؛ سلطانی‌فر، عاطفه و تیموری، سعید. (1390). بررسی بازداری پاسخ در کودکان مبتلا به اختلال‌های طیف درخودماندگی: کاربرد آزمون استروپ رایانه‌ای. پژوهش‌های روانشناسی بالینی و مشاوره، 1(2). 104-87. . https://doi.org/10.22067/ijap.v1i2.8116
نظربلند، ندا؛ ختائیلر، فرناز و علیزاده، ابراهیم. (1403). اثربخشی آموزش تفکر انتقادی بر حافظه کاری، انعطاف‌پذیری‌ شناختی و تنظیم شناختی هیجان در ‌‌دانش‌آموزان. فصلنامه روان‌شناسی کاربردی، 18(4). 9-31. https://doi. org/10. 48308/apsy. 2024. 233406. 1599
Alabdulakareem, E & Jamjoom, M. (2020). Computer - Assisted Learning for Improving ADHD Individuals ’Executive Functions Through Gamified Interventions: A Review Entertainment Computing. Entertainment Computing,33: 100-341. https://doi. org/10. 1016/j. entcom. 2020. 100341
Bathelt, J., Holmes, J., & Astle, D. (2019). Data-driven subtyping of executive function–related behavioral problems in children. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 57(4): 252-262. https://doi. org/10. 1016/j. jaac. 2018. 01. 014
Bonham, M. D., Shanley, D. C., Waters, A. M., & Elvin, O. M. (2021). Inhibitory control deficits in children with oppositional defiant disorder and conduct disorder compared to attention deficit/hyperactivity disorder: A systematic review and meta-analysis. Research on Child and Adolescent Psychopathology, 49, 39-62. https://doi. org/10. 1007/s10802-020-00713-9
Ceceli, A. O., King, S. G., McClain, N., Alia-Klein, N., & Goldstein, R. Z. (2023). The neural signature of impaired inhibitory control in individuals with heroin use disorder. Journal of neuroscience, 43(1), 173-182. https://doi. org/10. 1523/JNEUROSCI. 1237-22. 2022
Dahl, R., Allen, N., & Wilbrecht, L. (2018). Importance of investing in adolescence from a developmental science perspective. Nature, 554: 441–450. https:// doi. org/10. 1038/nature25770
Favieri, F., Forte, G., & Casagrande, M. (2019). The executive functions in overweight and obesity: a systematic review of neuropsychological cross-sectional and longitudinal studies. Frontiers in Psychology, 10, 2126. https://doi. org/10. 3389/fpsyg. 2019. 02126
Friedrich, J., & Beste, C. (2019). Impact of stimulus modality on the processing of conflicting sensory information during response inhibition. Neuroscience, 191-201. https://doi. org/10. 1016/j. neuroscience. 2019. 05. 010
Gharaati, M., Hassani-Abharian, P., Saadatnia, M., & Zarrindast, M. R. (2024). Evaluation of RehaCom cognitive rehabilitation on different aspects of visual attention in patients with middle cerebral artery ischemia: A nonblinded randomized clinical trial. Arya Atherosclerosis, 20(4), 23. ‏ https://doi. org/10. 48305/arya. 2024. 31210
Harnishferger, K. (1995). The development of cognitive inhibition: Theory, definitions, research evidence, interference and inhibition in cognition. San Diego: Academic Press and treatment. Guilford Publicatio. https://doi. org/10. 1016/B978-012208930-5/50007-6
Homer, B. D., Plass, J., Raffaele, C., Ober, T. M., & Ali, A. (2018). Improving high school students' executive functions through digital game play. Administration, Leadership & Technology Applied Psychology, 117: 50- 58. https://doi. org/10. 1016/j. compedu. 2017. 09. 011
Lavsnes, A., Hansen, T., Haberg, A., Grawe, R., & Langaas, M. (2022). Poor response inhibition and symptoms of inattentiveness are core characteristics of lifetime illicit substance use among young adults in the general Norwegian population: the Hunt study. Substance use & misuse, 57(9), 1462-1469. https://doi. org/10. 1080/10826084. 2022. 2091788
Lau, R. C., Anderson, P. J., Gathercole, S., Wiley, J. F., & Spencer-Smith, M. (2025). Does working memory training in children need to be adaptive? A randomized controlled trial. Child Development, 96(2), 508-526. ‏ https://doi. org/10. 1111/cdev. 14180
Liu, L., & Xin, X. (2025). The effects of physical exercise on cognitive function in adolescents: a systematic review and meta-analysis. Frontiers in Psychology, 16, 1556721. ‏ https://doi. org/10. 3389/fpsyg. 2025. 1556721
Maramis, M., Mahajudin, M., & Khotib, J. (2021). Impaired Cognitive Flexibility and Working Memory Precedes Depression: A Rat Model to Study Depression. Neuro psychobiology, 80(3): 225-33. https://doi. org/10. 1159/000508682
Mazza, Mg., Lorenzo, R., Conte, C., Poletti, S., Vai, B., & Bolettini, I. (2020). Anxiety and Depression in COVID-19 Survivors: Role of Inflammatory and Clinical Predictors. Brain, behavior, and immunity, 89: 594-600. https://doi. org/10. 1016/j. bbi. 2020. 07. 037
Sosa, G. W., & Lagana, L. (2019). The effects of video game training on the cognitive functioning of older adults: A community-based randomized controlled trial. Archives of Gerontology and Geriatrics, 80, 20-30. https://doi. org/10. 1016/j. archger. 2018. 04. 012
Stroop, J. R. (1935). Studies of interference in serial verbal reactions. Journal of experimental psychology, 18(6), 643-662. https://psycnet. apa. org/doi/10. 1037/h0054651
Sun, L., Niu, G., Du, H., Hu, X., Yang, S & Luo, Y. (2020). Trait aggression affects the response inhibition to angry expressions: An event-related brain potential study. Personality and Individual Differences. https://doi. org/10. 1016/j. paid. 2019. 109553
Thomsen, K., Osterland, T, B., Hesse, M., & Feldstein, S. (2018). The Intersection Between Response Inhibition and Substance use among Adolescents. Addictive Behaviors, 78,228-230. https://doi. org/10. 1016/j. addbeh. 2017. 11. 043
Wiest, D., Wong, E., Bacon, J., Rosales, K., & Wiest, G. (2020). The Effectiveness of Computerized Cognitive Training on Working Memory in a School Setting. Applied Cognitive Psychology, 34. https://doi. org/10. 1002/acp. 3634
Wimmer, L., Bellingrathand, S., & von Stockhausen, L. (2020). Mindfulness Training for Improving Attention Regulation in University Students: Is it Effective? And do yoga and homework matter? Frontiers Psychol, 11: 719-724. https://doi. org/10. 3389/fpsyg. 2020. 00719
Papanastasiou, G., Drigas, A., Skianis, C., & Lytras, M. (2020). Brain Computer Interface based Applications for Training and Rehabilitation of Students with Neurodevelopmental Disorders. A literature review Heliyon. https://doi. org/10. 1016/j. heliyon. 2020. e04250
Von Bastian, C. C., Belleville, S., Udale, R. C., Reinhartz, A., Essounni, M., & Strobach, T. (2022). Mechanisms underlying training-induced cognitive change. Nature Reviews Psychology, 1(1), 30-41. ‏ https://doi. org/10. 1038/s44159-021-00001-3