اثربخشی شناخت‌درمانی مبتنی بر ذهن‌آگاهی بر ادراک زمان، حافظه گذشته‌نگر و حافظه آینده‌نگر در بزرگسالان مبتلا به اختلال نقص توجه

چکیده مقاله :

اختلال نقص توجه/ بیش‌فعالی یکی از اختلالات روانپزشکی شایع دوران کودکی است که اغلب تا بزرگسالی ادامه دارد. این اختلال عمدتا با دشواری در توجه شناخته می‌شود؛ اما برخی علایم ثانویه از جمله نقص در ادراک زمان، حافظه‌ی گذشته‌نگر و حافظه‌ی آینده‌نگر نیز به همراه دارد. مداخلات مبتنی بر ذهن‌آگاهی حمایت فراوانی در زمینه بهبود توجه کسب کرده‌اند؛ اما تا کنون مطالعه‌ای به بررسی اثربخشی این مداخلات بر علایم ثانویه‌ی اختلال نقص توجه/ بیش‌فعالی در بزرگسالان نپرداخته است. این پژوهش با هدف بررسی اثربخشی شناخت‌درمانی مبتنی بر ذهن‌آگاهی بر ادراک زمان، حافظه گذشته‌نگر و حافظه آینده‌نگر در بزرگسالان مبتلا به اختلال نقص توجه صورت گرفت. روش پژوهش آزمایشی با طرح پیش‌آزمون پس‌آزمون با گروه کنترل بود. جامعه‌ی آماری پژوهش شامل بزرگسالان جوانی است که در محدوده‌ی سنی ۲۰ تا ۳۰ سال که در نیمه‌ی اول سال ۱۴۰۰ مبتلا به اختلال نقص توجه بودند. ۶۰ نفر اعضای نمونه بر اساس مقیاس درجه‌بندی اختلال نقص توجه/ بیش‌فعالی بزرگسالان (CAARS-S:SV) و تشخیص روانشناس بالینی انتخاب شدند و به صورت تصادفی در دو گروه آزمایش (۳۰ نفر) و کنترل (۳۰ نفر) قرار گرفتند. گروه آزمایش ۸ هفته تحت شناخت‌درمانی مبتنی بر ذهن‌آگاهی قرار گرفت. هر دو گروه قبل و بعد از درمان با آزمون‌های ادراک زمان، حافظه‌ی گذشته‌نگر و حافظه‌ی آینده‌نگر ارزیابی شدند. داده‌ها با روش آماری واریانس و کواریانس تحلیل شدند. نتایج نشان داد نمرات پس‌آزمون گروه آزمایش و کنترل تفاوت معناداری دارد (0/05<P). به این معنی که شناخت‌درمانی مبتنی بر ذهن‌آگاهی باعث بهبود ادراک زمان، حافظه‌ی گذشته‌نگر و حافظه‌ی آینده‌نگر شده است.

چکیده انگلیسی :

Background: Attention Deficit/Hyperactivity Disorder (ADHD) is a childhood-onset mental health condition that often continues into adulthood. ADHD is mainly characterized by attentional difficulties, but it is accompanied by secondary symptoms such as difficulties in time perception, prospective memory, and retrospective memory. Mindfulness-based interventions have received more clinical interest and empirical support for individuals with ADHD especially to improve attention. However, no systematic study has been dedicated to examining its effectiveness for the secondary symptoms of ADHD in adults. This study examines the effectiveness of an 8-week mindfulness-based cognitive therapy for adults with ADHD (inattentive type). Method: 60 adults with attention deficit disorder (ADD) were randomly assigned to a mindfulness-based cognitive therapy group (MBCT, n=30) or the control group (n=30). Before and after the intervention, both groups performed time perception and prospective-retrospective memory tests. Results: After the intervention, the majority of participants in the MBCT group showed meaningful improvements in time perception, retrospective and prospective memory performance in comparison with the control group. Conclusion: Mindfulness-based cognitive therapy is an effective intervention to improve time perception, retrospective and prospective memory in adults with ADD.

منابع و مأخذ:

منابع
آیزنک، مایکل؛ کین، مارک. (۲۰۲۰). روانشناسی شناختی. ترجمه حسین زارع (۱۴۰۰). تهران: ‌آییژ. ویرایش هشتم.
امینی، داریوش؛ الماسی، مجید؛ و نوروزی همایون، محمدرضا. (۱۴۰۱). اثربخشی تمرینات یکپارچه‌سازی حسی-حرکتی و توان‌بخشی شناختی رایانهای بر کارکردهای اجرایی (حافظه فعال، بازداری پاسخ و انعطاف‌پذیری شناختی) کودکان دارای کم‌توجهی بیش‌فعالی. توانمندسازی کودکان استثنایی، 13(2)، 95-79.
بارکلی، راسل ‌ای؛ بنتون، کریستین ‌ام. (۲۰۱۳). مهار اختلال نقص توجه-بیش‌فعالی بزرگسالان. ترجمه شاهرخ امیری و محمد کاکائی (۱۳۹۵). تهران: انتشارات ابن‌سینا.
برانتلی، جفری. (۲۰۰۳). آرام‌سازی ذهن مضطرب: چگونه ذهن‌آگاهی و شفقت شما را از ترس، اضطراب یا پانیک دور می‌سازد؟. ترجمه راحله مسعودی ثانی، رقیه کوهی و نسیم پاک‌نیا (۱۳۹۶). تهران: انتشارات آکادمیک.
پرفکت، تیموتی جی؛ لیندسی، دی لستفان. (۲۰۱۴). راهنمای جامع حافظه کاربردی. ترجمه حسین زارع، علی‌اکبر شریفی و شکوفه موسوی (۱۴۰۰). تهران: کتاب ارجمند.
تیزدل، جان؛ ویلیامز،‌ مارک؛ سگال، زیندل (۲۰۱۴). کتاب کار توجه‌آگاهی: برنامه ۸هفته‌ای برای رهایی از افسردگی و آشفتگی هیجانی. ترجمه انوشه امین‌زاده (۱۳۹۹). تهران: کتاب ارجمند.
حسین پور خاقانی، سید حامد؛ چلبیانلو، غلامرضا؛ بافنده قراملکی، حسن. (۱۴۰۳). مطالعه تطبیقی نیمرخ شناختی دانش‏‌آموزان مبتلا به اختلال‌های عصبی رشدی: مقایسه پردازش حسی، حافظه فعال، تنظیم هیجانی و انعطاف‏‌پذیری شناختی. مجله روانشناسی، 2 (28)،171-183.
دیباج‌نیا، پروین؛ مقدسین، مریم. (۱۳۹۲). بررسی علایم اختلال نقص توجه/ بیش‌فعالی دردانشجویان مدال‌آور المپیادهای علمی کشور. مجله پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، ۳، ۱۳۳-۱۳۸.
زارع، حسین؛ علی‌پور، احمد؛ و مصطفائی، علی. (۱۳۹۳). هنجاریابی و روایی پرسشنامه حافظه گذشته‌نگر-آینده‌نگر. دوفصلنامه علمی پژوهشی شناخت اجتماعی، 3(1)، ۵۶-۴۵.
صبوری، ‌شهناز؛ نظری، محمدعلی؛ فیضی‌درخشی، محمدرضا؛ و هاشمی، ‌تورج. (2022). اثر بخشی مراقبه ذهن آگاهی بر ادراک زمان با کاربرد تکلیف دوقسمتی زمانی در جمعیت دانشجویی دختر سالم شهر تهران. تازه های علوم شناختی، 93(24)، 164-172.‎
عبداللهی بقرآبادی، قاسم؛ حسینی، سیده منصوره. (۱۴۰۳). اثربخشی آموزش ذهن آگاهی کودک محور بر تاب آوری و سرزندگی تحصیلی دانش آموزان با اختلال یادگیری ویژه. مجله روانشناسی، 4 (28)، 437-445.
عفت دوست ثانی، زهرا؛ زربخش بحری، محمدرضا؛ و همایونی، علیرضا. (۱۴۰۴). اثربخشی آموزش ذهن‌آگاهی در کنترل عواطف و تحمل ناکامی نوجوانان بدسرپرست مرکز شبه‌خانواده بهزیستی تهران. مجله روانشناسی، 1 (29) ,87-96.
علی‌پور، احمد؛ خزیمه، مهتا؛ و زارع، حسین. (۱۳۹۱). مقایسه ادراک زمان در دیرش‌های زمانی مختلف در کودکان با و بدون اختلال بیش‌فعالی/نارسایی توجه. فصلنامه کودکان استثنایی، 13(1)، 5-14.‎
علی‌پور، احمد؛ علی اکبری، مهناز؛ ایمانی‌فر، حمیدرضا؛ و زراعت‌کار، احسان. (۱۳۹۳). بررسی اثر دست برتری، جنسیت و سن بر ادراک زمان. فصلنامه روانشناسی شناختی، 2(2)، 18-26.‎
کابات زین، جان (۲۰۰۵). ذهن‌‌آگاهی. ترجمه فاطمه فاضلی ثانی و جواد خلعتبری (۱۳۹۸). تهران: رشد فرهنگ.
كريميان، نگار؛ نشاط دوست، حميدطاهر؛ عسگري كريم، عريضي حميدرضا، نجفي محمدرضا. (۱۳۹۶) مقايسه‌ي تأثير دو روش آموزش ذهن‌آگاهي و آموزش يادآوري خاص بر حافظه‌ي بيماران دچار سكته‌ي مغزي ايسكميك. مجله دانشكده پزشكي أصفهان، 35 (441): 961-968
کرین، ربکا (۲۰۰۹). درمان افسردگی و وسواس با روش شناخت‌درمانی مبتنی بر ذهن‌آگاهی. ترجمه سیده آزاده موسوی زاده (۱۳۹۳). تهران: فهرست.
کیانی، ژاله؛ مرادی، علیرضا؛ کدیور، پروین؛ حسن آبادی، حمیدرضا؛ کرامتی، هادی؛ و عفت پناه، محمد. (۱۴۰۰). ﻃﺮاﺣﯽ، ﺗﺪوین و روایاﺑﯽ برنامه‌ی آموزشی-توانمندسازی شناختی مبتنی بر ذهن آگاهی برای بهبود کارکردهای اجرایی درکودکان دارای اختلال نقص توجه/بیش فعالی. فصلنامه روانشناسی شناختی، 9(1)،1-20.‎
گروم، دیوید؛ آيزنک، مایکل (۲۰۱۶). مقدمه‌ای بر روانشناسی شناختی کاربردی. ترجمه حسین زارع و سیدمرتضی نظری (۱۴۰۰). تهران: کتاب ارجمند. ویراست دوم.
ویلیامز، مارک؛ تیزدل، جان؛ زیندل، سگال؛ کبت‌زین، جان (۲۰۰۷).‌ کاربرد توجه‌آگاهی در درمان افسردگی: خود را از غمگینی مزمن برهانید. ترجمه محمد سلطانی‌زاده، مهدی نظام‌زاده و طاهره پورکاظم (۱۳۹۸).‌ تهران: کتاب ارجمند.
Ahn, H. K., Liu, M. W., & Soman, D. (2009). Memory markers: How consumers recall the duration of experiences. Journal of Consumer Psychology, 19(3), 508– 516.
https://doi.org/10.1016/j.jcps.2009.04.002
Alderson, R. M., Kasper, L. J., Hudec, K. L., & Patros, C. H. G. (2013). Attention-deficit/hyperactivity disorder (ADHD) and working memory in adults: A meta-analytic review. Neuropsychology, 27(3), 287–302. https://doi.org/10.1037/a0032371
Altgassen, M., Scheres, A., & Edel, M. A. (2019). Prospective memory (partially) mediates the link between ADHD symptoms and procrastination. ADHD Attention Deficit and Hyperactivity Disorders, 11(1), 59–71. https://doi.org/10.1007/s12402-018-0273-8
American Psychiatric Association, DSM-5 Task Force. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders: DSM-5™ (5th ed.). American Psychiatric Publishing, Inc.. https://doi.org/10.1176/appi.books.9780890425596
Barkley, R. A. (1997). Behavioral inhibition, sustained attention, and executive function: Constructing a unified theory of ADHD. Psychological Bulletin, 121(1), 65–94. https://doi.org/10.1037/0033-2909.121.1.65
Barkley, R. A., & Benton, C. M. (2013). Taking charge of adult ADHD. Guilford Press.
Brown, K. W., Goodman, R. J., Ryan, R. M., & Anālayo, B. (2016). Mindfulness enhances episodic memory performance: Evidence from a multimethod investigation. PLOS ONE, 11(4), e0153309. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0153309
Butzbach, M., Fuermaier, A. B. M., Aschenbrenner, S., Weisbrod, M., Tucha, L., & Tucha, O. (2019). Basic processes as foundations of cognitive impairment in adult ADHD. Journal of Neural Transmission, 126(10), 1347–1362. https://doi.org/10.1007/s00702-019-02039-8
Drew, M. R., Fairhurst, S., Malapani, C., Horvitz, J. C., & Balsam, P. D. (2003). Effects of dopamine antagonists on the timing of two intervals. Pharmacology Biochemistry and Behavior, 75(1), 9–15. https://doi.org/10.1016/S0091-3057(03)00036-4
Droit Volet, S., Bigand, E., Ramos, D., & Bueno, J. L. O. (2010). Time flies with music whatever its emotional valence. Acta Psychologica, 135(2), 226–232. https://doi.org/10.1016/j.actpsy.2010.07.003
Droit Volet, S., Fanget, M., & Dambrun, M. (2015). Mindfulness meditation and relaxation training increases time sensitivity. Consciousness and Cognition, 31, 86–97. https://doi.org/10.1016/j.concog.2014.10.007
Elliott, M.A., Zalewska, M. & Wittmann, M. (2022). Mindfulness Meditation Influences Implicit but Not Explicit Coding of Temporal Simultaneity. J Cogn Enhanc 6, 159–169. https://doi.org/10.1007/s41465-021-00227-2

Fontes R, Ribeiro J, Gupta DS, Machado D, Lopes-Júnior F, Magalhães F, Bastos VH, Rocha K, Marinho V, Lima G, Velasques B, Ribeiro P, Orsini M, Pessoa B, Leite MA, Teixeira S. (2016) Time Perception Mechanisms at Central Nervous System. 1;8(1):5939. doi: 10.4081/ni.2016.5939
Fuermaier, A. B. M., Tucha, L., Koerts, J., Aschenbrenner, S., Weisbrod, M., & Lange, K. W., … Tucha, O. (2014). Cognitive complaints of adults with attention deficit hyperactivity disorder. The Clinical Neuropsychologist, 28(7), 1104–1122. https://doi.org/10.1080/13854046.2014.964325
Girardeau, J.-C., Blondé, P., Makowski, D., Abram, M., Piolino, P., & Sperduti, M. (2020). The impact of state and dispositional mindfulness on prospective memory: a virtual reality study. Consciousness and Cognition, 81, 102920. https://doi.org/10.1016/j.concog.2020.102920
Goudini, R., Zahiri, A., Alizadeh, S., Drury, B., Anvar, S. H., Daneshjoo, A., & Behm, D. G. (2024). The Effects of Physical and Mental Fatigue on Time Perception. Sports, 12(2), 59. https://doi.org/10.3390/sports12020059
Hakim Shooshtari M, Shariati B, Kamalzadeh L, Naserbakht M, Tayefi B, Taban M. (2021) The prevalence of attention deficit hyperactivity disorder in Iran: An updated systematic review. Med J Islam Repub Iran. 14;35:8. doi: 10.47176/mjiri.35.8
Jia B, Zhang Z, Feng T. (2020). Sports experts’ unique perception of time duration based on the processing principle of an integrated model of timing. PeerJ 8:e8707 https://doi.org/10.7717/peerj.8707
Kramer, R. S., Weger, U. W., & Sharma, D. (2013). The effect of mindfulness meditation on time perception. Consciousness and Cognition, 22(3), 846–852. https://doi.org/10.1016/j.concog.2013.05.008
Lagacé Leblanc, J., Massé, L., & Rousseau, N. (2022). Academic impairments faced by college students with attention deficit hyperactivity disorder: A qualitative study. Journal of Postsecondary Education and Disability, 35(2), 131–144. https://eric.ed.gov/?id=EJ1364189
Levén, A., & Hillertz, A. (2014). Prospective memory, working memory, inhibitory control and time reproduction in boys with attention deficient hyperactivity disorder (ADHD) and age matched controls. International Journal of Advances in Psychology, 3(3), 79–85. https://doi.org/10.1080/15017419.2013.781954

Levi, U., & Rosenstreich, E. (2019). Mindfulness and memory: A review of findings and a potential model. Journal of Cognitive Enhancement, 3(3), 302–314. https://doi.org/10.1007/s41465-019-00134-0
Liu, V., Uretzky, S., & Gilboa, A. (2025). The ventromedial prefrontal cortex and Intention Representation in Prospective Memory. Neuropsychologia, 109220. https://doi.org/10.1016/j.neuropsychologia.2025.109220
McNamara, C. G., & Dupret, D. (2017). Two sources of dopamine for the hippocampus. Trends in Neurosciences, 40(7), 383–384. https://doi.org/10.1016/j.tins.2017.05.005
Mehta, M. A., Owen, A. M., Sahakian, B. J., Mavaddat, N., Pickard, J. D., & Robbins, T. W. (2000). Methylphenidate enhances working memory by modulating discrete frontal and parietal lobe regions in the human brain. The Journal of Neuroscience, 20(6), RC65. https://doi.org/10.1523/JNEUROSCI.20-06-j0004.2000
Meier, B., & Rey Mermet, A. (2017). After effects without monitoring costs: The impact of prospective memory instructions on task switching performance. Acta Psychologica, 184, 85–99. https://doi.org/10.1016/j.actpsy.2017.04.010
Pierre, M., Cogez, J., Lebain, P., Loisel, N., Lalevée, C., Bonnet, A. L. & Viader, F. (2019). Detection of adult attention deficit hyperactivity disorder with cognitive complaint: Experience of a French memory center. Revue Neurologique, 175(6), 358–366. https://doi.org/10.1016/j.neurol.2018.09.021
Rubia, K., Halari, R., Christakou, A., & Taylor, E. (2009). Impulsiveness as a timing disturbance: Neurocognitive abnormalities in attention-deficit/hyperactivity disorder during temporal processes and normalization with methylphenidate. Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences, 364(1535), 1919–1930. https://doi.org/10.1098/rstb.2008.0318
Salari, N., Ghasemi, H., Abdoli, N. et al. (2023). The global prevalence of ADHD in children and adolescents: a systematic review and meta-analysis. Ital J Pediatr 49, 48. https://doi.org/10.1186/s13052-023-01456-1
Seçen Yazıcı, M., Serdengeçti, N., Dikmen, M., Koyuncu, Z., Sandıkçı, B., Arslan, B., Acar, M., Cem Tarakçıoğlu, M., & Tayyib Kadak, M. (2023). Evaluation of p300 and spectral resolution in children with attention deficit hyperactivity disorder and specific learning disorder. Psychiatry Research: Neuroimaging, 334, 111–121. https://doi.org/10.1016/j.pscychresns.2023.111688
Shelton, C. R., Hartung, C. M., & Canu, W. H. (2022). Feasibility and acceptability of an internet-based intervention for young adults with ADHD. Journal of Technology in Behavioral Science, 7(4), 428–438. https://doi.org/10.1007/s41347-022-00256-4
Shokouhi, Z., Naderi, F., Tularoudi, M. S. S., & Jafari, J. S. (2022). Enhancing autobiographical memories through mindfulness based cognitive training: An intervention for depressed adolescents during the COVID 19. Shahroud Journal of Medical Sciences, 8(4), 18-23. https://doi.org/10.22100/ijhs.v8i4.933
Stevens, A. E., Lefler, E. K., Serrano, J. W., & Hartung, C. M. (2024). Transitioning to college with ADHD: A qualitative examination of parental support and the renegotiation of the parent-child relationship. Current Psychology: A Journal for Diverse Perspectives on Diverse Psychological Issues, 43(4), 3134–3149. https://doi.org/10.1007/s12144-023-04525-0
WANG Jun, ZHENG Zheng. (2025). The effect of joint action contexts on time perception. Acta Psychologica Sinica, 57(7), 1170-1186. 10.3724/SP.J.1041.2025.1170
Wang, Y., Xin, T.-T., Liu, X.-H., Zhang, Y., Lu, H.-H., & Zhai, Y.-B. (2012). Mindfulness can reduce automatic responding: Evidence from Stroop task and prospective memory task. Acta Psychologica Sinica, 44(9), 1180–1188. https://doi.org/10.3724/SP.J.1041.2012.01180
Weissenberger, S., Klicperová Baker, M., Vňuková, M., Raboch, J., & Ptáček, R. (2019). ADHD and time perception: Findings and treatments. Activitas Nervosa Superior, 61, 131–135. https://doi.org/10.1007/s41470-019-00027-2
Wender, P. H., & Tomb, D. A. (2017). ADHD: A guide to understanding symptoms, causes, diagnosis, treatment, and changes over time in children, adolescents, and adults. Oxford University Press.
Wittmann, M., & van Wassenhove, V. (Eds.) (2009). The experience of time: Neural mechanisms and the interplay of emotion, cognition and embodiment. Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences, 364(1525), 1809–1813. https://doi.org/10.1098/rstb.2009.0025
Wittmann, M., & Schmidt, S. (2014). Mindfulness meditation and the experience of time. In Meditation–neuroscientific approaches and philosophical implications (pp. 199–209). Springer, Cham. https://doi.org/10.1007/978-3-319-01634-4_11
Zhang, S. Y., Pan, M. R., Zhang, L. Q., Li, H. M., Zhao, M. J., Dong, M., ... & Qian, Q. J. (2025). Efficacy of internet-based cognitive behavioral therapy for medicated adults with attention-deficit/hyperactivity disorder (ADHD): A randomized controlled trial. Psychiatry Research, 344, 116352. https://doi.org/10.1016/j.psychres.2025.116352
Zheng, Q., Wang, X., Chiu, K. Y., & Shum, K. K. M. (2022). Time perception deficits in children and adolescents with ADHD: A meta analysis. Journal of Attention Disorders, 26(2), 267–281. https://doi.org/10.1177/1087054720978557
Zogg, J. B., Woods, S. P., Sauceda, J. A., Wiebe, J. S., & Simoni, J. M. (2012). The role of prospective memory in medication adherence: A review of an emerging literature. Journal of Behavioral Medicine, 35(1), 47–62. https://doi.org/10.1007/s10865-011-9341-9