نقش میانجی واکنش مادر به هیجانات منفی کودک در ارتباط بین اضطراب مادر و نافرمانی مقابله‌ای کودک

چکیده مقاله :

پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش میانجی واکنش مادر به هیجانات منفی کودک در رابطه بین اضطراب مادر و نافرمانی مقابله‌ای کودک انجام شد. این مطالعه از نوع همبستگی و مدل یابی معادلات ساختاری بود که بر روی ۴۵۴ دانش‌آموز پایه اول و دوم دبستان شهر ملایر و مادران آن‌ها انجام شد. نمونه‌گیری به روش خوشه‌ای چندمرحله‌ای انجام شد و داده‌ها با استفاده از پرسشنامه‌های چک‌لیست رفتاری کودک (CBCL) و پرسشنامه واکنش به هیجانات منفی کودک جمع‌آوری گردید. تحلیل داده‌ها با نرم‌افزار smart-PLS3 و از طریق مدل یابی معادلات ساختاری انجام شد. نتایج نشان داد که اضطراب مادر به‌صورت مستقیم و مثبت بر نافرمانی مقابله‌ای کودک تأثیر می‌گذارد. همچنین، اضطراب مادر با کاهش واکنش‌های حمایتی و افزایش واکنش‌های غیرحمایتی همراه بود. بااین‌حال، واکنش‌های حمایتی مادر به‌تنهایی تأثیر منفی و معناداری بر نافرمانی کودک داشتند، درحالی‌که واکنش‌های غیرحمایتی تأثیر معناداری نشان ندادند. هیچ‌یک از واکنش‌های مادر (حمایتی و غیرحمایتی) نقش میانجی معناداری در رابطه بین اضطراب مادر و نافرمانی کودک نداشتند. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که اضطراب مادر به‌صورت مستقیم و بدون واسطه‌گری واکنش‌های هیجانی مادر، منجر به افزایش نافرمانی مقابله‌ای در کودک می‌شود. این نتایج بر اهمیت مداخلات مستقیم برای کاهش اضطراب مادران و همچنین آموزش مهارت‌های فرزندپروری حمایتی به‌منظور پیشگیری از نافرمانی مقابله‌ای کودکان تأکید دارد.

چکیده انگلیسی :

The present study aimed to investigate the mediating role of maternal responses to children’s negative emotions in the relationship between maternal anxiety and oppositional defiant behavior in children. This research employed a correlational design using structural equation modeling (SEM). The statistical population included 454 first- and second-grade primary school students in Malayer and their mothers. A multistage cluster sampling method was used for participant selection. Data were collected through the Child Behavior Checklist (CBCL) and the Coping with Children’s Negative Emotions Scale (CCNES). Data analysis was conducted using SmartPLS3 software through structural equation modeling. The results indicated that maternal anxiety had a direct and positive effect on children's oppositional defiant behavior. Furthermore, maternal anxiety was associated with a decrease in supportive responses and an increase in non-supportive responses to the child’s negative emotions. While supportive maternal responses were found to have a significant negative effect on oppositional behavior, non-supportive responses did not show a statistically significant impact. Neither supportive nor non-supportive maternal responses demonstrated a significant mediating role in the relationship between maternal anxiety and child oppositional defiance. These findings suggest that maternal anxiety contributes directly to increased oppositional defiant behavior in children, independently of maternal emotional responses. The results underscore the importance of direct interventions aimed at reducing maternal anxiety, as well as training mothers in supportive parenting practices to prevent oppositional defiant behavior in children.

منابع و مأخذ:

اژه ای، جواد؛ صیادشیرازی، مریم؛ غلامعلی لواسانی، مسعود و کسایی اصفهانی، عبدالرحیم. (1397). مقایسه اثربخشی درمان گروهی مبتنی بر پذیرش و تعهد و درمان شناختی-رفتاری بر کاهش علائم اضطراب مادران دارای کودکان اتیسم.‎
تجلی، حجت‌الله، جاویدی، حجت‌الله، مهریار، امیرهوشنگ، و میرجعفری، مهدی. (۱۴۰۱). رابطه دشواری در تنظیم هیجان و سبک‌های والدگری مادران با نشانه‌های رفتار مخرب فرزندانشان. روش‌ها و مدل‌های روان‌شناختی، ۱۳(۴۸)، ۱۴۷–۱۶۰.
حسنی، بهاره و طاهر، محبوبه. (1399). بررسی تاثیر آموزش تنظیم هیجان بر حل‌مسئله اجتماعی، دانش هیجانی و تنظیم هیجانی کودکان پیش‌دبستانی. مجله دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی مشهد، 63(شماره 2), 2483-2489.
سپهری نسب، زهرا.، بشرپور، سجاد.، آقاجانی، سیف‌اله.، و حاجلو، نادر. (1401). نقش کنترل تکانه، تحریک‌پذیری و سبک دلبستگی مادران در پیش‌بینی نشانه‌های نقص توجه-فزون‌کنشی کودکان. مجله روانشناسی، *26*(2)، 190-199.
شریفی اصفهانی، محمود، فرح بخش، کیومرث، اسمعیلی، معصومه، سلیمی بجستانی، حسین، و عسگری، محمد. (1399). مطالعه کیفی عوامل زمینه ساز اختلال نافرمانی مقابله ای کودکان. مجله علوم روانشناختی، 19(94 )، 1281-1290.
عبداله زاده رافی، مهدی. (1402). بررسی شیوع با و بدون همبودی اختلال‌های هیجانی-رفتاری در کودکان ۶ تا ۸ سال: نقش واکنش مادر به هیجانات منفی کودک. مجله روانشناسی و روانپزشکی شناخت، 10(5), 164-176.‎
کسبی، زیبا. (1402). نقش شدت درگیری با کرونا و استرس کرونا در پیش‌بینی نشانگان اختلال نافرمانی مقابله‌ای با میانجیگری پرخاشگری والدین. مجله روانشناسی، *27*(2)، 224-232.
نعمتی، شهروز؛ بدری گرگری، رحیم؛ خوش بهار، نازیلا و محمودی، الهه. (1403). اثربخشی برنامۀ اجتماعی-هیجانی کودکان قوی بر توانمندی تنظیم هیجانی و کمک‌طلبی تحصیلی در دانش‌آموزان دارای اختلال یادگیری ویژه. ناتوانی های یادگیری، 13(3), 70-84.
Aggarwal, A., & Marwaha, R. (2024). Oppositional Defiant Disorder. In StatPearls. StatPearls Publishing..
American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders: Text revision (DSM-5-TR). American Psychiatric Publishing.
Andersson, G., Paxling, B., Wiwe, M., Vernmark, K., Felix, C. B., Lundborg, L., Furmark, T., Cuijpers, P., & Carlbring, P. (2012). Therapeutic alliance in guided internet-delivered cognitive behavioural treatment of depression, generalized anxiety disorder and social anxiety disorder. Behaviour Research and Therapy, 50(9), 544–550.
Arikan, G., Acar, I. H., Kumru, A., & Ünsal, F. Ö. (2025). Maternal symptoms and emotional availability predicting children's behavior problems: A longitudinal study. Journal of Applied Developmental Psychology, 97, 101753. https://doi.org/10.1016/j.appdev.2024.101753
Bell, M. A. (2020). Mother-child behavioral and physiological synchrony. Advances in Child Development and Behavior, 58, 163–188.
Borelli, J. L., Burkhart, M. L., Rasmussen, H. F., Smiley, P. A., & Hellemann, G. (2018). Children’s and mothers’ cardiovascular reactivity to a standardized laboratory stressor: Unique relations with maternal anxiety and overcontrol. Emotion, 18(3), 369.
Bowlby, J. (1982). Attachment and loss: Retrospect and prospect. American Journal of Orthopsychiatry, 52(4), 664–678. https://doi.org/10.1111/j.1939-0025.1982.tb01456.x
Burke, J. D., Evans, S. C., & Carlson, G. A. (2022). Debate: Oppositional defiant disorder is a real disorder. Child and Adolescent Mental Health, 27(3), 297–299. https://doi.org/10.1111/camh.12583
Cabrera, N. J., Cook, G. A., McFadden, K. E., & Bradley, R. H. (2011). Father residence and father-child relationship quality: Peer relationships and externalizing behavioral problems. Family Science, 2(2), 109–119. https://doi.org/10.1080/19424620.2011.639143
Cooke, J. E., Deneault, A. A., Devereux, C., Eirich, R., Fearon, R. P., & Madigan, S. (2022). Parental sensitivity and child behavioral problems: A meta‐analytic review. Child Development, 93(5), 1231–1248. https://doi.org/10.1111/cdev.13797
Cui, Y., Li, F., Leckman, J. F., Guo, L., Ke, X., Liu, J., ... & Li, Y. (2021). The prevalence of behavioral and emotional problems among Chinese school children and adolescents aged 6–16: A national survey. European Child & Adolescent Psychiatry, 30, 233–241. https://doi.org/10.1007/s00787-020-01527-1
Fabes, R. A., Eisenberg, N., & Bernzweig, J. (1990). The coping with children’s negative emotions scale: Description and scoring. Unpublished manuscript. AZ: Department of Family Resources and Human Development, Arizona State University. https://doi.org/10.1037/t36591-000.
Fabes, R. A., Poulin, R. E., Eisenberg, N., & Madden-Derdich, D. A. (2002). The Coping with Children's Negative Emotions Scale (CCNES): Psychometric properties and relations with children’s emotional competence. Marriage & Family Review, 34(3-4), 285–310. https://doi.org/10.1300/J002v34n03_05
Fleck, L., Fuchs, A., Sele, S., & others. (2023). Prenatal stress and child externalizing behavior: Effects of maternal perceived stress and cortisol are moderated by child sex. Child and Adolescent Psychiatry and Mental Health, 17(1), 94. https://doi.org/10.1186/s13034-023-00639-2
Frick, P. J., & Kemp, E. C. (2021). Conduct disorders and empathy development. Annual Review of Clinical Psychology, 17(1), 391–416. https://doi.org/10.1146/annurev-clinpsy-081219-105810
Gonçalves, H., Soares, P. S. M., Dias, M. da S., Alves, E. D., Lessa, I. M., Danigno, J. F., Brina, K. R., Goularte, L. M., Silva, L. S. da, Cleff, M. M., Menezes, A. M. B., & Wehrmeister, F. C. (2025). Does maternal anxiety predict child behavioral problems? An examination of internalizing and externalizing behaviors in children of participants in a Brazilian cohort study. Journal of Affective Disorders, 376, 366–375. https://doi.org/10.1016/j.jad.2025.02.037
Gross, J. J. (2024). Conceptual foundations of emotion regulation. In J. J. Gross & B. Q. Ford (Eds.), Handbook of emotion regulation (3rd ed., pp. 3–12). The Guilford Press.
Gross, J. T., Stern, J. A., Brett, B. E., Fitter, M. H., & Cassidy, J. (2023). Mothers' attachment style predicts response to child distress: The role of maternal emotions and attributions. Journal of Child and Family Studies, 32(3), 876–891. https://doi.org/10.1007/s10826-022-02517-5
Hanetz-Gamliel, K., Levy, S., & Dollberg, D. G. (2021). Mediation of mothers’ anxiety and parenting in children’s behavior problems during COVID-19. Journal of Child and Family Studies, 30, 2732–2743. https://doi.org/10.1007/s10826-021-02029-0
Hawes, D. J., Gardner, F., Dadds, M. R., Frick, P. J., Kimonis, E. R., Burke, J. D., & Fairchild, G. (2023). Oppositional defiant disorder. Nature Reviews Disease Primers, 9(1), 31. https://doi.org/10.1038/s41572-023-00453-z
Jiang, Z., Wang, D., Xu, H., Zhang, A., Zhao, Q., Yan, J., ... & Li, Y. (2023). Diagnostic efficiency and psychometric properties of CBCL DSM-oriented scales in a large sample of Chinese school-attending students aged 5–16. Asian Journal of Psychiatry, 88, 103724.
Jones, L. B., Hall, B. A., & Kiel, E. J. (2021). Systematic review of the link between maternal anxiety and overprotection. Journal of Affective Disorders, 295, 541–551. https://doi.org/10.1016/j.jad.2021.08.032
Katzmann, J., Döpfner, M., & Görtz-Dorten, A. (2018). Child-based treatment of oppositional defiant disorder: Mediating effects on parental depression, anxiety and stress. European Child & Adolescent Psychiatry, 27(9), 1181–1192. https://doi.org/10.1007/s00787-018-1105-5
Kiel, E. J., Price, N. N., & Buss, K. A. (2021). Maternal anxiety and toddler inhibited temperament predict maternal socialization of worry. Social Development, 30(1), 258–273. https://doi.org/10.1111/sode.12476
Lin, X., He, T., Heath, M., Chi, P., & Hinshaw, S. (2022). A systematic review of multiple family factors associated with oppositional defiant disorder. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19(17), 10866. https://doi.org/10.3390/ijerph191710866
Liu, J. (2004). Childhood externalizing behavior: Theory and implications. Journal of Child & Adolescent Psychiatric Nursing, 17(3), 93–103. https://doi.org/10.1111/j.1744-6171.2004.tb00003.x
Lotto, C. R., Altafim, E. R. P., & Linhares, M. B. M. (2024). Maternal emotional and behavioral regulation/dysregulation and parenting practices: A systematic review. Trauma, Violence, & Abuse, 25(5), 3515–3533. https://doi.org/10.1177/15248380221148900
McKinney, C., Stearns, M., & Szkody, E. (2021). Maltreatment and affective and behavioral problems in emerging adults with and without oppositional defiant disorder symptoms: Mediation by parent–child relationship quality. Journal of Interpersonal Violence, 36(5–6), 2612–2632. https://doi.org/10.1177/0886260518759651
Mohammadi, M. R., Salmanian, M., & Keshavarzi, Z. (2021). The global prevalence of conduct disorder: A systematic review and meta-analysis. Iranian Journal of Psychiatry, 16(2), 205–215. https://doi.org/10.18502/ijps.v16i2.6213
Mohammadi, M. R., Salmanian, M., Hooshyari, Z., Shakiba, A., Alavi, S. S., Ahmadi, A., ... & Ahmadi, N. (2019). Lifetime prevalence, sociodemographic predictors, and comorbidities of oppositional defiant disorder: The National Epidemiology of Iranian Child and Adolescent Psychiatric disorders (IRCAP). Brazilian Journal of Psychiatry, 42, 162–167. https://doi.org/10.1590/1516-4446-2018-0186
Perry, N. B., Dollar, J. M., Calkins, S. D., Keane, S. P., & Shanahan, L. (2020). Maternal socialization of child emotion and adolescent adjustment: Indirect effects through emotion regulation. Developmental Psychology, 56(3), 541–552. https://doi.org/10.1037/dev0000885
Price, N. N., & Kiel, E. J. (2022). Longitudinal links among mother and child emotion regulation, maternal emotion socialization, and child anxiety. Research on Child and Adolescent Psychopathology, 50(2), 241–254. https://doi.org/10.1007/s10802-021-00855-y
Purwati, & Japar, M. (2017). Parents’ education, personality, and their children’s disruptive behaviour. International Journal of Instruction, 10(3), 227–240. https://doi.org/10.12973/iji.2017.10315a
Sacco, R., Camilleri, N., & Umla-Runge, K. (2021). The prevalence of oppositional defiant disorders among young people in Europe: A systematic review and meta-analysis. European Psychiatry, 64(S1), S639–S640. https://doi.org/10.1192/j.eurpsy.2021.1696
Spinrad, T. L., & Eisenberg, N. (2023). Parental socialization of children’s emotion and its regulation. In J. Roskam & M. Mikolajczak (Eds.), Emotion regulation and parenting (pp. 166–186). Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-031-27901-9_8
Tesli, N., Jaholkowski, P., Haukvik, U. K., Jangmo, A., Haram, M., Rokicki, J., ... & Andreassen, O. A. (2024). Conduct disorder—a comprehensive exploration of comorbidity patterns, genetic and environmental risk factors. Psychiatry Research, 331, 115628. https://doi.org/10.1016/j.psychres.2024.115628
Tian, L., Zhou, Z., & Huebner, E. S. (2023). Association between emotional abuse and depressive symptoms in Chinese children: The mediating role of emotion regulation. Child Abuse & Neglect, 139, 106135. https://doi.org/10.1016/j.chiabu.2023.106135
Tsotsi, S., Broekman, B. F. P., Sim, L. W., Shek, L. P., Tan, K. H., Chong, Y. S., Qiu, A., Chen, H. Y., Meaney, M. J., & Rifkin-Graboi, A. (2019). Maternal anxiety, parenting stress, and preschoolers' behavior problems: The role of child self-regulation. Journal of Developmental & Behavioral Pediatrics, 40(9), 696–705. https://doi.org/10.1097/DBP.0000000000000737
Yang, Y., Song, Q., Doan, S. N., & Wang, Q. (2020). Maternal reactions to children’s negative emotions: Relations to children's socio-emotional development among European American and Chinese immigrant children. Transcultural Psychiatry, 57(3), 408–420. https://doi.org/10.1177/1363461519898336